Rodzaj klon, łacińskie Acer, obejmuje według różnych ujęć taksonomicznych od około 110 do blisko 150-160 gatunków drzew i krzewów, skupionych niemal wyłącznie na półkuli północnej, z wyraźnym centrum różnorodności w Azji Wschodniej. Współcześnie, na podstawie analiz filogenetycznych prowadzonych intensywnie od lat 90. XX wieku, rodzaj ten klasyfikuje się w obrębie rodziny mydleńcowatych, Sapindaceae, choć starsze, wciąż spotykane w literaturze ujęcie wyodrębniało dla klonów osobną rodzinę klonowatych, Aceraceae. Ta zmiana klasyfikacyjna nie jest wyłącznie akademickim drobiazgiem, dobrze pokazuje natomiast, jak dynamicznie zmienia się rozumienie pokrewieństw w botanice systematycznej w ostatnich dekadach.
Które gatunki występują w Polsce
Z tej całej, bogatej rodzajowo grupy w Polsce w sposób naturalny, jako składnik rodzimej flory, występują zaledwie trzy gatunki: klon zwyczajny, znany też jako pospolity, Acer platanoides, klon jawor, Acer pseudoplatanus, oraz klon polny, nazywany też paklonem, Acer campestre. Wszystkie trzy są typowym, choć nigdy nie dominującym składnikiem domieszkowym lasów liściastych i mieszanych w niemal całym kraju, rzadko tworząc zwarte drzewostany, częściej występując pojedynczo lub w niewielkich skupieniach wśród dębów, grabów, buków czy lip.
Obok gatunków rodzimych funkcjonuje w Polsce także kilka gatunków introdukowanych, wprowadzonych przez człowieka, z których część zdążyła się w mniejszym lub większym stopniu zadomowić w środowisku. Najbardziej wyrazistym przykładem jest pochodzący z Ameryki Północnej klon jesionolistny, Acer negundo, gatunek o liściach pierzastozłożonych, wyraźnie odbiegających wyglądem od typowego, dłoniasto klapowanego liścia klonu, dziś uznawany za w pełni zadomowiony, a miejscami wręcz ekspansywny, zwłaszcza w dolinach rzek i na terenach ruderalnych. Rzadziej, głównie w nasadzeniach parkowych i przyulicznych, spotyka się klon tatarski, Acer tataricum, oraz pochodzący z Ameryki Północnej klon srebrzysty, Acer saccharinum, obydwa uprawiane przede wszystkim jako gatunki ozdobne, w mniejszym stopniu zadomowione samodzielnie w naturze. Do tego dochodzi jeszcze bardzo obszerna grupa gatunków i odmian uprawianych wyłącznie ogrodniczo, jak choćby pochodzący z Azji Wschodniej klon palmowy, Acer palmatum, spotykany niemal wyłącznie jako roślina ozdobna w ogrodach przydomowych, nigdy jako składnik dziko rosnącej flory.
Klucz różnicowy dla trzech gatunków rodzimych
Rozróżnienie trzech rodzimych gatunków klonu opiera się na kilku niezależnych, wzajemnie potwierdzających się cechach morfologicznych: kształcie i zakończeniu klap liścia, charakterze kory, kącie rozwarcia skrzydlaków, terminie i sposobie kwitnienia względem rozwoju liści, a także obecności lub braku mlecznego soku w ogonkach liściowych.
Klon zwyczajny, Acer platanoides, wykształca liście duże, dochodzące do 15 centymetrów długości, o pięciu do siedmiu klapach wyciągniętych w długie, ostro zakończone wierzchołki, wyraźnie zaostrzone również w obrębie samych ząbków na brzegu blaszki. Kwiatostan ma postać wzniesionego baldachogrona, a kwiaty rozwijają się przed pojawieniem się liści lub równocześnie z nimi, co jest cechą odróżniającą ten gatunek od jawora. Kora u dojrzałych drzew jest drobno, siatkowato spękana, bez tendencji do łuszczenia się dużymi płatami. Skrzydlaki rozchylone są pod kątem bliskim 180 stopni, czyli ułożone niemal w jednej linii. Diagnostyczną i łatwą do samodzielnego sprawdzenia w terenie cechą jest obecność białawego, mlecznego soku, widocznego natychmiast po odłamaniu ogonka liściowego, cecha nieobecna u pozostałych dwóch gatunków rodzimych w stopniu tak wyraźnym.
Klon jawor, Acer pseudoplatanus, ma liście o klapach zakończonych łagodniej, bez wydłużonych, ostrych szpiców charakterystycznych dla klonu zwyczajnego, z wierzchu ciemnozielone, od spodu wyraźnie sinozielone. Kwiatostan przyjmuje formę wydłużonej, zwisającej wiechy groniastej, a kwitnienie następuje dopiero po pełnym rozwinięciu liści, w przeciwieństwie do klonu zwyczajnego. Kora starszych okazów łuszczy się charakterystycznymi, dużymi płatami, odsłaniając jaśniejsze warstwy pod spodem, co jest jedną z najłatwiej rozpoznawalnych cech tego gatunku w terenie. Skrzydlaki rozwarte są pod kątem wyraźnie mniejszym niż u klonu zwyczajnego, zbliżonym do kąta prostego.
Klon polny, Acer campestre, jest zdecydowanie najmniejszym z rodzimej trójki, zwykle osiągającym formę niewielkiego drzewa lub dużego krzewu, rzadko przekraczającym kilkanaście metrów wysokości, choć w literaturze dendrologicznej pojawiają się wzmianki o okazach dochodzących nawet do 25 metrów w wyjątkowo sprzyjających warunkach. Liście są wyraźnie mniejsze niż u dwóch pozostałych gatunków, rzadko przekraczają 10 centymetrów długości, najczęściej pięcio, rzadziej trójklapowe, o klapach tępo zakończonych lub co najwyżej słabo zaostrzonych, całobrzegich albo karbowanych, w odróżnieniu od ostro spiczastych klap klonu zwyczajnego. Kora starszych drzew pęka charakterystycznie, tafelkowato, a młodsze pędy bywają dodatkowo pokryte podłużnymi, korkowymi listewkami, cechą niewystępującą u pozostałych rodzimych gatunków. Skrzydlaki, podobnie jak u klonu zwyczajnego, rozchylone są pod kątem bliskim 180 stopni, mogą być owłosione lub nagie w zależności od podgatunku.
Analiza dwóch sfotografowanych okazów
Mając ten zestaw cech różnicujących, można ocenić oba drzewa udokumentowane na zdjęciach, z zastrzeżeniem typowym dla terenowej identyfikacji na podstawie fotografii korony z pewnej odległości, bez możliwości zbadania pąków, owłosienia czy przekroju pędu z bliska, co w rygorystycznej dendrologii pozostawia zawsze pewien margines niepewności.
Pierwszy okaz charakteryzuje się liśćmi o ciemnozielonym zabarwieniu, klapach zaokrąglonych lub co najwyżej słabo zaostrzonych, oraz korą stosunkowo gładką, jasnoszarą, bez widocznego jeszcze głębokiego, tafelkowatego spękania typowego dla bardzo starych okazów. Najbardziej charakterystycznym elementem jest jednak obfitość jasnych, beżowo-różowych skrzydlaków rozmieszczonych równomiernie w całej koronie, ustawionych w układzie zbliżonym do linii prostej. Warto od razu wyjaśnić nieporozumienie, które nasuwa się przy pierwszym spojrzeniu: struktury te bywają mylone z kwiatostanem, tymczasem żaden gatunek klonu rosnący w Polsce nie kwitnie w sierpniu. Kwitnienie u wszystkich trzech gatunków rodzimych przypada na kwiecień i maj, a to, co widoczne jest na fotografii wykonanej w sierpniu, to w całości dojrzewające lub już w pełni uformowane owoce, czyli skrzydlaki.
Zestawienie tępo zakończonych klap liścia, stosunkowo niewielkich rozmiarów blaszki liściowej, gładszej kory oraz skrzydlaków rozwartych niemal w linii prostej wskazuje z dużym prawdopodobieństwem na klon polny, Acer campestre. Elementem, który dodatkowo potwierdziłby tę identyfikację, byłaby obecność korkowych listewek na młodszych pędach, niemożliwa jednak do jednoznacznego stwierdzenia na fotografii wykonanej z tej odległości.
Drugi okaz prezentuje zdecydowanie inny zestaw cech: liście duże, o intensywnie jasnozielonym zabarwieniu, klapach wyraźnie wyciągniętych w długie, ostre wierzchołki, z równie ostrymi wcięciami między poszczególnymi klapami. Kora widoczna na pniu i grubszych konarach jest drobno, siatkowato spękana, bez śladów łuszczenia się dużymi płatami. Na fotografii nie są widoczne skrzydlaki, co samo w sobie nie jest cechą różnicującą, a jedynie efektem fazy fenologicznej danego osobnika w danym sezonie lub tego, że owoce skupione są wyżej w koronie, poza kadrem.
Ten zestaw, a w szczególności ostro zakończone klapy liścia w połączeniu z drobno spękaną, nieluszczącą się korą, jednoznacznie wskazuje na klon zwyczajny, Acer platanoides, i wyklucza jednocześnie klon jawor, u którego klapy liścia są zakończone łagodnie, a kora starszych drzew łuszczy się dużymi płatami. Tożsamość tę można, i warto, zweryfikować samodzielnie w terenie metodą w pełni obiektywną i niezależną od subiektywnej oceny kształtu liścia: wystarczy odłamać ogonek liściowy. Pojawienie się białawego, mlecznego soku w miejscu złamania jest cechą diagnostyczną dla klonu zwyczajnego, niewystępującą w tak wyraźnej formie u pozostałych gatunków rodzimych rosnących w Polsce.
Współwystępowanie gatunków jako norma, nie wyjątek
Fakt, że oba tak różniące się od siebie okazy sfotografowano tego samego dnia, w bliskim sąsiedztwie, nie jest zjawiskiem niezwykłym z punktu widzenia ekologii lasów liściastych środkowej Europy. Klon zwyczajny, jawor i klon polny mają zachodzące na siebie, choć nie identyczne wymagania siedliskowe, i regularnie współwystępują w obrębie tego samego płatu lasu, zadrzewienia śródpolnego czy skraju zbiorowiska leśnego, różniąc się tempem wzrostu, tolerancją na zacienienie oraz preferencjami glebowymi. Obserwacja dwóch, a przy odrobinie szczęścia nawet trzech rodzimych gatunków klonu rosnących w bezpośrednim sąsiedztwie na jednym niewielkim obszarze jest więc raczej regułą niż wyjątkiem, a nie efektem jakiejś szczególnej, rzadkiej koincydencji.