Obficie obradzający bukowy las to widok, na który leśnicy czasem czekają latami, a nie sezon po sezonie. Popularne przekonanie, że buk owocuje regularnie co cztery lata, jest jednak sporym uproszczeniem: dane z lasów wskazują raczej na przedział 5-8 lat, a do tego rytm ten w ostatnich latach wyraźnie się rozregulowuje pod wpływem cieplejszego klimatu.
Czym są lata nasienne
Buk, podobnie jak dąb czy jodła, nie produkuje nasion w równych, corocznych porcjach. Zamiast tego przez kilka lat gromadzi zapasy energii, żeby potem w ciągu jednego sezonu wytworzyć naraz setki tysięcy kwiatów i nasion. Zjawisko to nazywa się w ekologii masting, po polsku po prostu latami nasiennymi albo latami urodzaju. Jedną z głównych hipotez tłumaczących, po co drzewom taka strategia, jest tzw. sytość drapieżców: gdy nasion nagle jest bardzo dużo, gryzonie, dziki i ptaki fizycznie nie są w stanie zjeść wszystkiego, więc część bukwi ma szansę wykiełkować. W latach między urodzajami populacje zjadaczy nasion po prostu maleją z braku pożywienia, co dodatkowo zwiększa szansę na przetrwanie nasion w kolejnym roku nasiennym.
Co faktycznie mówią dane o buku
Materiały edukacyjne dla leśników podają, że lata nasienne buka powtarzają się średnio co 5-8 lat, wobec na przykład co 2-3 lat dla brzozy czy co roku dla olchy. W praktyce bywa to jeszcze bardziej nieregularne: w 2011 roku nadleśniczy z Bielska-Białej, komentując rekordowe zbiory nasion buka w Beskidach, mówił wprost, że na dobry urodzaj czasem trzeba czekać nawet osiem lat. Podobne, kilkuletnie okresy między urodzajami opisuje się też dla innych gatunków: sosna owocuje obficie co 2-5 lat, świerk co 3-10, dąb co 3-7, a jodła co 3-8 lat. Czteroletni cykl bywa więc spotykany, ale jako jeden z możliwych wariantów w tym przedziale, a nie sztywna, powtarzalna zasada dla całego gatunku.
Dlaczego ten rytm się teraz rozregulowuje
To, co w ostatnich latach naprawdę zaskakuje badaczy, to nie tyle dokładna liczba lat między urodzajami, ile to, że buk zaczyna gubić swój odwieczny rytm w ogóle. Zespół prof. Michała Bogdziewicza z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, publikujący na ten temat m.in. w Nature Plants, pokazał, że ocieplenie klimatu zakłóca zarówno sam mechanizm masting, jak i korzyści, które drzewom przynosił. Buk „programuje się” do obradzania nawet dwa lata wcześniej: potrzebuje chłodniejszego lata, a potem cieplejszego, żeby zakwitnąć i zawiązać owoce w odpowiednim momencie. Coraz częstsze i intensywniejsze fale upałów zaburzają tę sekwencję, przez co drzewa zaczynają owocować częściej, ale mniej obficie i coraz słabiej zsynchronizowane między sobą, zamiast rzadko, ale za to wszystkie naraz i w wielkiej ilości.
Najnowsze analizy, prowadzone w Polsce na przestrzeni ponad 30 lat i w setkach lokalizacji, pokazują skalę tego zjawiska: w chłodniejszych regionach, które dotąd uznawano za potencjalne klimatyczne schronienia dla buka, spadek zmienności produkcji nasion sięga nawet 83 procent na krańcach jego zasięgu. Modele oparte na najnowszym, szóstym raporcie IPCC, przygotowane przez Instytut Dendrologii PAN, wskazują na możliwą utratę od 14 do ponad 31 procent zasięgu buka w Europie.
Dlaczego to ma znaczenie, nie tylko dla samych drzew
Rozregulowany masting to nie tylko ciekawostka biologiczna. Gdy urodzaje są rzadsze i mniej przewidywalne, trudniej naturalnie odnowić las bukowy, bo mniej nasion przeżywa do kiełkowania, a te, które przeżyją, są gorzej zsynchronizowane z okresami, kiedy populacje zjadających je zwierząt są naturalnie niskie. To z kolei uderza w cały łańcuch gatunków, które od cykli buka pośrednio zależą, od gryzoni po ptaki. Dlatego Lasy Państwowe w latach dobrego urodzaju zbierają i przechowują nasiona buka w bankach genów, żeby mieć z czego produkować sadzonki także w latach, w których naturalny zbiór praktycznie nie wchodzi w grę.
Dla kogoś, kto kupuje działkę leśną albo z dużym udziałem starodrzewu bukowego, to dobry argument, żeby nie liczyć na sztywny, przewidywalny harmonogram odnowienia lasu czy zbioru nasion, tylko traktować urodzaj bukwi jako coś, co w ostatnich latach staje się coraz mniej regularne, a nie coraz bardziej.