Klasyczne ujęcia struktury klasowej, od Marksa po Webera, opierały się przede wszystkim na pozycji w systemie produkcji i na własności. Pierre Bourdieu (1930–2002) rozszerzył ten model o wymiar kulturowy i symboliczny, pokazując, że pozycja społeczna jest reprodukowana nie tylko przez dziedziczenie majątku, ale także przez dziedziczenie dyspozycji, kompetencji i sieci relacji. Niniejszy tekst przedstawia podstawowy aparat pojęciowy tej teorii oraz konfrontuje go z wybranymi polskimi badaniami empirycznymi.
Przestrzeń społeczna i formy kapitału
Punktem wyjścia teorii Bourdieu jest pojęcie przestrzeni społecznej, w której jednostki i grupy zajmują pozycje określone przez wielkość i strukturę posiadanego kapitału. W eseju „The Forms of Capital” (1986) autor wyróżnił trzy podstawowe jego formy. Kapitał ekonomiczny obejmuje zasoby, które mogą być bezpośrednio zamienione na pieniądze i prawnie zinstytucjonalizowane w postaci własności. Kapitał kulturowy występuje w trzech stanach: ucieleśnionym (trwałe dyspozycje umysłu i ciała, w tym kompetencja językowa i obycie), zobiektywizowanym (dobra kulturowe, takie jak książki czy dzieła sztuki) oraz zinstytucjonalizowanym (kwalifikacje szkolne i dyplomy). Kapitał społeczny to suma aktualnych i potencjalnych zasobów związanych z posiadaniem trwałej sieci mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanych relacji wzajemnej znajomości i uznania. Do tego dochodzi kapitał symboliczny, czyli sytuacja, w której pozostałe kapitały są postrzegane i uznawane za prawomocne.
Istotne jest to, że formy kapitału są w ograniczonym stopniu wymienialne. Kapitał ekonomiczny umożliwia inwestycję w edukację, ta daje kapitał kulturowy w formie instytucjonalnej, który z kolei otwiera dostęp do sieci relacji i lepiej płatnych pozycji. Sprawia to, że o położeniu w przestrzeni społecznej decyduje nie jedna zmienna, lecz wolumen i struktura kapitału, a także jego trajektoria w czasie.
Habitus, pole i przemoc symboliczna
Drugą osią teorii jest habitus, definiowany jako system trwałych, przenoszalnych dyspozycji, które jednocześnie porządkują i generują praktyki oraz wyobrażenia. Habitus kształtuje się w procesie socjalizacji, przede wszystkim w rodzinie, i odzwierciedla warunki materialne, w których dana jednostka dorastała. Dzięki niemu preferencje, gusty i aspiracje wydają się jednostce naturalne, choć są społecznie uwarunkowane. W pracy „La Distinction” (1979) Bourdieu pokazał na podstawie badań francuskiego społeczeństwa, że gust estetyczny pełni funkcję znaku klasowej przynależności i jest narzędziem wyznaczania granic między grupami.
Praktyki rozgrywają się w polach, czyli względnie autonomicznych przestrzeniach gry o określone stawki, takich jak szkoła, nauka czy gospodarka. Każde pole ma własne reguły i własną walutę, a jednostki wyposażone w odpowiedni habitus poruszają się w nim swobodniej. Bourdieu i Passeron w pracach „Les Héritiers” (1964) i „La Reproduction” (1970) argumentowali, że system edukacji, deklarujący neutralność, w rzeczywistości premiuje kompetencje, które dzieci z klas uprzywilejowanych wynoszą z domu, a następnie uznaje wynik za efekt indywidualnych zdolności. Mechanizm ten nazwano przemocą symboliczną: dominujące kategorie percepcji są akceptowane także przez tych, którzy na nich tracą.
Zastosowania i krytyka
Model ten stał się punktem wyjścia licznych badań empirycznych. Najbardziej znanym przykładem jest brytyjskie Great British Class Survey z udziałem ponad 160 tysięcy respondentów, w którym na podstawie trzech kapitałów (ekonomicznego, społecznego i kulturowego) wyodrębniono siedem klas, od elity, obejmującej około 6% społeczeństwa, po prekariat. Teoria Bourdieu spotkała się także z krytyką. Zarzuca się jej, że przecenia rolę kapitału kulturowego w wyjaśnianiu nierówności edukacyjnych kosztem czynników ekonomicznych i racjonalnych wyborów rodzin (to stanowisko reprezentuje między innymi John Goldthorpe), a także że wywodzi się z kontekstu francuskiego i nie musi się przekładać na inne społeczeństwa.
Dane dla Polski
Jednym z najbardziej bezpośrednich testów tezy o reprodukcji pozycji społecznej jest analiza mobilności międzypokoleniowej. W najnowszym opracowaniu OECD, wykorzystującym dane z Badania Umiejętności Dorosłych (PIAAC) z lat 2022–2023, w Polsce osoby w wieku 30–54 lat, których co najmniej jeden rodzic miał wykształcenie wyższe, zarabiały na godzinę średnio około 25% więcej niż osoby, których rodzic miał wykształcenie średnie, i około 50% więcej niż osoby, których oboje rodzice mieli wykształcenie niższe. Prawdopodobieństwo znalezienia się w górnym kwintylu rozkładu zarobków było dla osób z rodzin o wyższym wykształceniu około sześciokrotnie większe, a w dolnym kwintylu około trzykrotnie mniejsze niż dla osób z rodzin nisko wykształconych. Dla 29 krajów objętych porównaniem odpowiednie premie wynosiły średnio 17% i 30%, a większe dysproporcje niż w Polsce odnotowano tylko na Łotwie i na Węgrzech.
Interpretacja tych wyników wymaga ostrożności. Wykształcenie rodziców jest zmienną zastępczą dla pozycji społeczno-ekonomicznej, a nie jej bezpośrednim pomiarem. Dane o zarobkach dotyczą wyłącznie pracowników najemnych, co może zniekształcać obraz, ponieważ samozatrudnienie jest częściej dziedziczone i częstsze wśród osób o wysokich dochodach. Próby osób z rodzin o niskim wykształceniu bywają małe, a część badaczy, między innymi Michał Brzeziński, wskazuje, że rzeczywista mobilność może być jeszcze mniejsza. Z perspektywy teorii Bourdieu wyniki te są zgodne z tezą o reprodukcji, ale same nie rozstrzygają o mechanizmie: nie pozwalają odróżnić roli kapitału kulturowego od roli kapitału ekonomicznego i społecznego.
Mechanizmy te próbowali opisać jakościowo Maciej Gdula i Przemysław Sadura w książce „Style życia i porządek klasowy w Polsce” (2012), opartej na wywiadach pogłębionych. Na gruncie pojęć Bourdieu wyróżnili oni klasę wyższą, klasę średnią (z podziałem na niższą klasę średnią, czyli osoby niedawno przeniesione ze wsi do miast, oraz pracowników korporacji aspirujących do klasy wyższej) i klasę ludową. Wykazali, że każda z nich dysponuje odrębną wizją świata i odmiennymi wartościami organizującymi praktyki: klasa wyższa kładzie nacisk na indywidualną odpowiedzialność i przyjemność, klasa średnia na porządek, zgodność z regułami i meritokrację, a klasa ludowa na konieczność i rolę państwa. Autorzy zaznaczają jednocześnie, że w polskim przypadku klasa wyższa nie ma monopolu na prawomocność kulturową, co stanowi korektę wobec modelu francuskiego. Materiał opierał się na doborze metodą kuli śnieżnej, co ogranicza możliwość uogólnień, a sami badacze sygnalizowali trudności w dotarciu do klasy ludowej.
Specyfika polskiej struktury
Polska struktura klasowa ukształtowała się w wyniku historycznych dyskontynuacji: rozbiorów, wojen, reform i transformacji ustrojowej. W okresie PRL szczególną rolę odgrywała inteligencja jako grupa o wysokim kapitale kulturowym, lecz ograniczonych zasobach ekonomicznych. Po 1989 roku rosło znaczenie kapitału ekonomicznego. Według Gduli i Sadury klasa wyższa odbudowała się częściowo z grup dawnej nomenklatury i osób, które zgromadziły kapitał w okresie transformacji. Równocześnie masowa ekspansja szkolnictwa wyższego sprawiła, że obecnie studiuje około połowy młodych, a klasa średnia jest w nim dominująca. Efektem jest sytuacja, w której dyplom przestaje być wystarczającym wyróżnikiem, a przewagę dają jego rodzaj, prestiż uczelni i kapitał społeczny. Nierówności startu zaczynają się zaś wcześniej: w wywiadzie z 2013 roku Sadura przytaczał dane, według których ponad 60% trzylatków z rodzin z wyższym wykształceniem uczęszczało do przedszkola, a z rodzin z wykształceniem podstawowym zaledwie 2%. Dane te są dziś nieaktualne co do skali, ale ilustrują mechanizm kumulacji przewag.
Wnioski
Polskie dane zgadzają się z kierunkiem przewidywanym przez teorię Bourdieu: pozycja rodziców silnie przekłada się na pozycję dzieci, a w międzynarodowym porównaniu Polska należy do krajów o szczególnie wyraźnej zależności. Nie wynika z nich jednak jednoznacznie, że za ten stan odpowiada kapitał kulturowy, a nie zasoby materialne czy lokalizacja. Rozstrzygnięcie wymaga badań panelowych i danych łączących informacje o dochodach, edukacji i sieciach społecznych. Wartość teorii Bourdieu polega zaś na tym, że kieruje uwagę na mechanizmy, które pozostają niewidoczne w statystykach dochodów: na to, jak wynoszone z domu dyspozycje są uznawane lub deprecjonowane przez instytucje, które deklarują neutralność.
Przykładem takiego zasobu, w którym splatają się kapitał ekonomiczny i informacyjny, jest rynek nieruchomości gruntowych. Dostęp do danych o granicach działek, planie miejscowym czy cenach transakcyjnych zmniejsza asymetrię informacji między kupującym a sprzedającym. Z tego powodu tuziemia.pl udostępnia takie dane bezpłatnie, tutaj.
