W internecie nietrudno znaleźć ogłoszenia o sprzedaży miejsc na cmentarzu, i to za kwoty zbliżone do ceny kawalerki. Według doniesień medialnych na krakowskim cmentarzu Rakowickim miejsca kosztują co najmniej kilkadziesiąt tysięcy złotych, a w prestiżowych alejach nawet około 200 tysięcy. Tymczasem prawnicy mówią, że takiej sprzedaży prawo nie przewiduje. Skąd ta różnica w porównaniu z rynkiem mieszkań, na którym obrót jest zupełnie legalny? Poniżej krótka analiza. To nie jest porada prawna.
Mieszkanie to własność, grób to prawo osobiste
Mieszkanie jest rzeczą w rozumieniu Kodeksu cywilnego i przedmiotem własności. Właściciel może nim swobodnie rozporządzać, w tym sprzedać je w formie aktu notarialnego, a obowiązuje zasada swobody umów. Państwo ogranicza ten obrót przede wszystkim podatkowo, na przykład podatkiem od czynności cywilnoprawnych płaconym zwykle przez kupującego na rynku wtórnym i podatkiem dochodowym od sprzedaży w ciągu pięciu lat od nabycia, a w szczególnych przypadkach także zasadami dotyczącymi cudzoziemców. To jednak ograniczenia kosztowe i szczególne, a nie zakaz handlu.
Z grobem jest zupełnie inaczej. Ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 1959 roku w ogóle nie reguluje wprost „prawa do grobu”, jego zbywalności ani rezerwacji miejsca. Zawiera przepisy o tym, kto ma prawo pochować zmarłego (najbliższa rodzina), o 20-letnim okresie, po którym grób można ponownie wykorzystać, jeśli nikt nie zgłosi sprzeciwu i nie uiści opłaty, a także o umowach przedłużających ten termin. Prawo do grobu ukształtowały orzecznictwo i praktyka. Sąd Najwyższy w wyroku z 1979 roku (I CR 25/79) uznał, że jest to prawo osobiste, a nie majątkowe, więc nie podlega dziedziczeniu na zasadach ogólnych ani nie jest przedmiotem zwykłego obrotu. W praktyce miejsce na cmentarzu komunalnym uzyskuje się na podstawie umowy z zarządcą cmentarza, zwykle na 20 lat, za opłatą, którą trzeba okresowo przedłużać. Grunt cmentarza pozostaje własnością gminy lub innego podmiotu, a nie osoby, która kupiła miejsce.
Czy handel grobami jest „zabroniony”
To ważne doprecyzowanie: w ustawie nie znajdziemy przepisu mówiącego wprost „handel miejscami na cmentarzu jest zabroniony”. Zakaz wynika raczej z konstrukcji prawa do grobu, które nie jest prawem majątkowym ani rzeczą w obrocie, oraz z regulaminów cmentarzy. Skutek jest taki, że umowa „sprzedaży” grobu między osobami prywatnymi często nie ma skutku prawnego wobec zarządcy, a kupujący może nie dostać zgody na pochówek i stracić pieniądze. Ustawa przewiduje za naruszenie jej przepisów grzywnę lub areszt w trybie wykroczeń, ale nie dotyczy to wprost samej sprzedaży.
Jak obchodzi się ten zakaz
W praktyce handel istnieje, bo można go przebrać za legalne czynności. Jeśli grób jest pusty, dotychczasowy dysponent może za zgodą zarządcy zmienić osobę uprawnioną, a cena formalnie dotyczy nagrobka albo kosztów przeniesienia. Czasem pozbywa się też szczątków przez ekshumację do innego cmentarza (kilka tysięcy złotych) i odsprzedaje pusty grób za zgodą zarządcy. Jeśli w grobie ktoś już spoczywa, dysponent może zwykle co najwyżej dopisać współuprawnionych, ale nie przekazać grobu osobie obcej. Zarządcy twierdzą, że wiedzą o tym procederze, lecz mają trudności z jego powstrzymaniem.
Co może się zmienić
W 2021 roku opublikowano projekt nowej ustawy o cmentarzach, który przewidywał wprost rezerwację miejsca pochówku jako prawo majątkowe, zbywalne i niepodzielne, ale zbywalne w formie pisemnej i w obecności właściciela cmentarza. Nie udało mi się ustalić, czy projekt został uchwalony i czy wszedł w życie, więc stan obowiązujący trzeba sprawdzić w aktualnym Dzienniku Ustaw. Samo to pokazuje jednak, w którą stronę zmierza dyskusja: nie ku zakazowi, tylko ku uregulowaniu obrotu, tak by przestał funkcjonować w szarej strefie.
Wniosek
Różnica między mieszkaniem a grobem nie wynika z tego, że państwo woli jedno od drugiego, tylko z natury prawa. Mieszkanie jest rzeczą i przedmiotem własności, a grób to osobiste prawo do miejsca, które dysponent dostaje od zarządcy na określony czas. Dopóki ustawa nie przyzna mu wyraźnie charakteru majątkowego, „sprzedaż” miejsca będzie w najlepszym razie przeniesieniem uprawnień za zgodą zarządcy, a w najgorszym transakcją bez skutku prawnego. Przed zakupem warto więc pytać nie sprzedawcę, tylko zarząd cmentarza.