Streszczenie
Artykuł omawia wyzwolenie holenderskiego miasta Breda w dniach 28–30 października 1944 roku przez 1. Dywizję Pancerną gen. Stanisława Maczka, wchodzącą w skład brytyjskiego I Korpusu w ramach 1. Armii Kanadyjskiej. Przedstawia kontekst operacyjny, plan manewru oskrzydlającego, decyzję o odstąpieniu od przygotowania artyleryjskiego oraz reakcję holenderskiego społeczeństwa. Omawia również pamięć o tym wydarzeniu w Holandii, która do dziś należy do najtrwalszych śladów polskiej obecności zbrojnej na Zachodzie. Wyzwolenie Bredy nie było dziełem samych Polaków, lecz częścią szerszej ofensywy aliantów zachodnich. Polskim oddziałom powierzono jednak jeden z kluczowych i trudnych odcinków, a sposób, w jaki go wykonały, stał się wzorem oszczędzania miast i ludności cywilnej.
Wprowadzenie
Jesienią 1944 roku Holandia pozostawała pod okupacją niemiecką, a front aliancki po wyzwoleniu Francji i Belgii zbliżał się do jej południowych prowincji. 1. Dywizja Pancerna, sformowana w Wielkiej Brytanii z polskich żołnierzy, wsławiła się w sierpniu pod Falaise, a następnie w pościgu przez północną Francję i Flandrię, gdzie wyzwoliła m.in. Ypres, Roeselare, Tielt i Gandawę. We wrześniu 1944 roku wkroczyła do Belgii, a jej 9. batalion strzelców otrzymał za tamte walki honorową nazwę „Flandryjskich”. W Holandii dywizja walczyła od października, a jej największym sukcesem stała się Breda. Poniższy film pozwala obejrzeć wydarzenie w tle opisanej niżej historii.
Kontekst operacyjny
Działania dywizji w Holandii były częścią operacji „Pheasant”, która rozpoczęła się 20 października 1944 roku. Dywizja podlegała I Korpusowi brytyjskiemu, a ten 1. Armii Kanadyjskiej. Po zajęciu rejonu Baarle-Nassau na początku października nastąpiła kilkutygodniowa przerwa, po której dywizja wznowiła natarcie. 27 października Maczek otrzymał rozkaz zdobycia Bredy. Miasta broniły trzy niemieckie dywizje piechoty: 256., 711. i 719. Walki rozpoczęły się następnego dnia.
Manewr, który zaskoczył obrońców
Niemcy spodziewali się uderzenia od zachodu, skąd szło główne natarcie aliantów. Maczek zdecydował inaczej. Polecił 10. Brygadzie Kawalerii Pancernej płk. Tadeusza Majewskiego obejść miasto od północy, wykonać zwrot o niemal 90 stopni i uderzyć na jego wschodnią część. Jednocześnie 3. Brygada Strzelców płk. Franciszka Skibińskiego atakowała od południowego zachodu. Takie rozwiązanie groziło obrońcom okrążeniem. Zamiast bronić miasta w ciężkich walkach ulicznych, Niemcy zaczęli się wycofywać, zanim doszło do rozstrzygającego starcia. Po dwóch dniach miasto zostało zdobyte, a dzień później zlikwidowano ostatnie punkty oporu. Według relacji z epoki Breda została wyzwolona 29 października.
Szczególnie istotna jest decyzja, że Maczek zrezygnował z artyleryjskiego przygotowania natarcia. W typowym szturmie na dużą miejscowość oznaczałoby to ostrzał, który niszczy zabudowę i zabija cywilów. Dowódca świadomie przyjął większe ryzyko dla własnych żołnierzy, żeby oszczędzić miasto. W jednym z dokumentów z epoki zapisał, że oszczędzono miasta i nie wyrządzono szkód. Dzięki temu zabytkowa zabudowa Bredy pozostała nienaruszona, a według polskich opracowań uniknięto niepotrzebnych strat wśród ludności cywilnej.
Straty i ocena
W źródłach, z których korzystano, nie znaleziono rzetelnych zestawień strat polskich i niemieckich w samej bitwie o Bredę, więc pominięto je w tym tekście. Polskie opracowania podkreślają, że dzięki manewrowi nie doszło do krwawych walk ulicznych. Taka ocena opiera się głównie na relacjach polskich i holenderskich i warto pamiętać, że wynik zależał także od decyzji strony niemieckiej o odwrocie.
Holendrzy i powitanie
Polskich żołnierzy przyjęto w Bredzie entuzjastycznie. Mieszkańcy witali ich tłumnie, wieszali biało-czerwone flagi i obdarowywali kwiatami, a w oknach pojawiły się napisy w języku polskim, w tym „Dziękujemy Wam, Polacy”. Sam Maczek wspominał, że takiego powitania nie spotkał ani we Francji, ani we Flandrii. Dla ludności, która przez ponad cztery lata żyła pod okupacją, wejście wyzwolicieli bez zniszczeń było doświadczeniem szczególnym i do dziś jest elementem lokalnej tożsamości miasta.
Dalsze losy dywizji w Holandii
Po zdobyciu Bredy dywizja uczestniczyła w dalszych walkach w Holandii. Zimą 1944/1945 broniła sektora wokół Moerdijk na południowym brzegu Renu, a w pierwszych miesiącach 1945 roku przeszła do prowincji Overijssel i posuwała się wzdłuż granicy holendersko-niemieckiej. Wyzwoliła wschodnie części Drenthe i Groningen, w tym Emmen, Coevorden i Stadskanaal. W kwietniu 1945 roku weszła do Niemiec, a 6 maja gen. Maczek przyjął kapitulację bazy marynarki wojennej Wilhelmshaven.
Pamięć o Polakach w Bredzie
W Bredzie pamięć o polskich żołnierzach jest wyjątkowo żywa. Żołnierze, którzy uczestniczyli w wyzwoleniu, otrzymali honorowe obywatelstwo miasta, a sam Maczek również obywatelstwo holenderskie. 1. Dywizja Pancerna została odznaczona Wojskowym Orderem Wilhelma, najwyższym odznaczeniem Królestwa Niderlandów. W mieście działa muzeum poświęcone generałowi, stoi pomnik Polaków, a jeden z kościołów ma witraż przedstawiający wyzwolenie. Polski Wojskowy Cmentarz Honorowy w Bredzie założono w 1963 roku i spoczywają na nim 162 osoby, głównie żołnierze 1. Dywizji Pancernej, lotnicy Polskich Sił Powietrznych i spadochroniarze 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej, a ostatni pochówek odbył się w 2003 roku. Gen. Maczek został pochowany tam w 1994 roku zgodnie z własnym życzeniem. Podczas obchodów 80. rocznicy wyzwolenia w 2024 roku burmistrz Bredy zapowiedział nazwanie jednej z ulic na cześć wyzwolenia. W uroczystościach uczestniczyła delegacja z Wrocławia, miasta partnerskiego Bredy, a kibice klubu NAC Breda uczcili polskich wyzwolicieli oprawą meczową.
Z perspektywy historii Maczka ten kontrast jest wymowny. Po wojnie komunistyczne władze pozbawiły go polskiego obywatelstwa i generał pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii. Holandia stała się miejscem, które uhonorowało go w sposób, jakiego nie doczekał w ojczyźnie za życia.
Wnioski
Wyzwolenie Bredy pokazuje, że o wartości operacji wojskowej decyduje nie tylko jej skuteczność, ale także sposób przeprowadzenia. Polski manewr oskrzydlający, oparty na zaskoczeniu i szybkości, a nie na sile ognia, pozwolił wyzwolić miasto bez jego zniszczenia i z minimalnymi stratami wśród cywilów. Była to część większej ofensywy aliantów zachodnich, w której Polacy odegrali kluczową, ale nie jedyną rolę. Trwałość pamięci holenderskiej, widoczna w nazwach ulic, odznaczeniach, cmentarzu i muzeum, potwierdza, że ten sposób prowadzenia wojny przyniósł Polsce dobrą sławę w kraju, który wyzwalała. Ograniczeniem opracowania jest brak wiarygodnych danych o stratach, które wymagałyby zbadania w polskich i holenderskich archiwach wojskowych.