Baza wiedzy Środowisko 6 min czytania

Fosforyty spod Iłży. Dlaczego najlepsze polskie złoże nigdy nie zostało kopalnią?

Autor: Kuba Łukawski

W rejonie Iłży, kilkanaście kilometrów od Radomia, udokumentowano złoża fosforytów, a spośród nich najlepsze parametry ma złoże „Chwałowice”. Mimo to dziś nie jest tam wydobywany żaden surowiec, a wszystkie krajowe złoża fosforytów zostały skreślone z bilansu zasobów. Historia tego złoża dobrze pokazuje różnicę między zasobami geologicznymi a zasobami, które da się opłacalnie wydobyć, i pozwala odpowiedzieć na praktyczne pytanie, czy surowiec pod ziemią ma znaczenie dla kupującego działkę.

Surowiec dla przemysłu nawozowego

Fosforyty to skały osadowe wzbogacone w fosfor. Ich głównym odbiorcą jest przemysł nawozów sztucznych, który wytwarza z nich nawozy fosforowe. W znacznie mniejszej skali korzysta z nich przemysł chemiczny, produkujący różne związki fosforu. W Polsce fosforyty należą do dość rozpowszechnionych surowców i występują w wielu formacjach. Znane są z utworów paleozoicznych, czyli osadów kambru, ordowiku i karbonu dolnego Gór Świętokrzyskich oraz syluru Gór Bardzkich, z jury środkowej obszaru krakowsko-częstochowskiego, z albu północnego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich i obrzeżenia niecki łódzkiej, a także z cenomanu i turonu części Niżu Polskiego.

Pas fosforytonośny północnego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich

Najważniejsze nagromadzenia wiążą się z utworami albskimi. Na północnym obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich fosforyty występują w albie środkowym i górnym w wąskim pasie długości około 150 kilometrów, od Pilicy na północnym zachodzie do Janowa Lubelskiego na południowym wschodzie. Utwory fosforytonośne przykrywają niewielkiej grubości wapniste gezy, margle i wapienie cenomanu i turonu. Pas obejmuje region od Radomia po Gościeradów, a udokumentowano w nim szereg blisko siebie położonych złóż, zwłaszcza w rejonie Radom-Iłża. Za najważniejsze uznaje się rejon Radomia i Iłży, Chałupki, Annopol oraz Gościeradów, dla których wykonano dokumentacje w kategorii C2 i oceniono zasoby prognostyczne (kategoria D1) oraz potencjalne (kategoria D2).

Seria złożowa zapada monoklinalnie ku północnemu wschodowi, zwykle pod kątem do około 3 stopni, a lokalnie w strefach antyklinalnych do około 10 stopni. W rejonie Chwałowic upady dochodzą do 9 stopni, co wiąże się z obecnością fleksur. Miąższość utworów albskich jest bardzo zmienna i ogólnie maleje ku południowemu wschodowi. Zawartość P2O5 waha się od około 3,9 do 23,2%, a średnio od około 11,4 do 19,6%. Taka zmienność powoduje, że różna jest też wydajność poszczególnych obszarów. Zasoby geologiczne bilansowe siedmiu złóż rejonu Radom-Iłża udokumentowanych w kategorii C2 wynoszą 30 220 tysięcy ton.

Złoże „Chwałowice” na tle pozostałych

Biorąc pod uwagę kryteria jakościowe i bilansowość, najwyższe wskaźniki ma złoże „Chwałowice”. Zawartość P2O5 w konkrecjach fosforytowych w profilu złoża wynosi 22,3%, a zasobność konkrecji 891 kg/m². Zasobność w stosunku do wymagań kryteriów bilansowości to jednak tylko 50%. Parametr ten odbiega więc znacząco od minimalnych wymogów dla opłacalnej eksploatacji nawet w przypadku najlepszego złoża.

Prace nad złożem mają dobrze udokumentowaną historię. Projekt szczegółowych prac poszukiwawczych na złożu pod Iłżą przygotował w 1945 roku Władysław Pożaryski. Dokumentację geologiczną złoża „Chwałowice” opracowała w 1954 roku Danuta Putrym. Janusz Alfred Uberna, geolog urodzony w 1929 roku, specjalista od złóż fosforytów, od 1954 roku profilował i opróbowywał otwory wiertnicze do dokumentacji „Chwałowice” i „Krzyżanowice”. W 1961 roku obronił rozprawę doktorską o rozwoju serii fosforytonośnej północnego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich na tle zagadnień sedymentologicznych albu i cenomanu, a praca otrzymała nagrodę im. Karola Bohdanowicza za najlepszą pracę opublikowaną w 1967 roku. W 1962 roku A. Owczarek opracował projekt robót geologiczno-górniczych do pobrania próby przemysłowej ze złoża, a w 1963 roku dokumentację powykonawczą tej próby.

Zasoby są duże, ale to nie wystarcza

Najbogatsze polskie złoża fosforytów albskich, o zawartości około 14% P2O5 (od 13 do 22%), mają zasoby szacowane na 42,4 mln ton. Zasoby perspektywiczne ocenia się na około 100 mln ton, a teoretyczne na 4–5 mld ton. Mimo to złoża te nie mają wartości ekonomicznej, a eksploatację zaprzestano w latach pięćdziesiątych XX wieku. Przyczyny są geologiczne i hydrogeologiczne. Fosforyty zalegają na głębokości 50–300 metrów, a warstwa złożowa ma zaledwie 0,5–1,5 metra miąższości. Dodatkowo cechuje je niewielka zasobność i duże zawodnienie złoża. Gdy kryteria bilansowości nie są spełnione, złoża nie wlicza się do bilansu zasobów, i właśnie tak postąpiono ze wszystkimi krajowymi złożami fosforytów.

Wniosek jest istotny dla odróżnienia pojęć. Zasoby geologiczne mówią, ile surowca znajduje się w skale. O tym, czy jest on zasobem w sensie gospodarczym, decydują głębokość, miąższość, zasobność i warunki wodne. W Chwałowicach skala zasobów nie rekompensuje tych ograniczeń.

Co z tego wynika dla wartości działki

Na podstawie dostępnych informacji złoże nie powinno wpływać na cenę działki ani w górę, ani w dół. Skoro eksploatacja jest nieopłacalna, a złoża skreślono z bilansu zasobów, nie ma podstaw, by oczekiwać kopalni w sąsiedztwie ani zysku właściciela z surowca pod ziemią. O cenie decydują zwykłe czynniki, czyli odległość od Iłży i Radomia, dojazd, uzbrojenie, przeznaczenie w planie miejscowym i powierzchnia.

Warto jednak sprawdzić dwie rzeczy. Po pierwsze, czy plan miejscowy lub decyzja o warunkach zabudowy nie zawiera ograniczeń związanych z udokumentowanym złożem. Po drugie, jaki jest aktualny status złoża, bo tekst źródłowy pochodzi z 2010 roku. Informacje można uzyskać w urzędzie gminy, a dane o złożach w bazie Państwowego Instytutu Geologicznego.

Jak sprawdzić złoża pod konkretną działką

Raport o działce na tuziemia.pl zawiera sekcję o złożach surowców, a także o glebach, ochronie przyrody i zagrożeniu powodziowym. Jest bezpłatny, powstaje w mniej niż minutę, a wygenerujesz go na tuziemia.pl/raport. Raport ma charakter informacyjny, a wstępna wycena z cen transakcyjnych RCN to szacunek, a nie operat rzeczoznawcy. Ceny, za jakie faktycznie sprzedawano działki w gminie Iłża, możesz przejrzeć na rcn.tuziemia.pl.

Działki w Iłży i Chwałowicach

Chwałowice leżą w gminie Iłża, więc ogłoszeń z tej wsi najlepiej szukać po kodzie gminy. Wszystkie oferty z gminy Iłża są na tuziemia.pl, a poniżej najnowsze.

Szerszą okolicę, w tym Radom i gminy sąsiednie, pokazują oferty z całego powiatu radomskiego.

Jeśli sprzedajesz działkę w okolicy Iłży, możesz dodać ogłoszenie za 0 zł.