Są książki, które opowiadają o świecie, i takie, które zmieniają sposób patrzenia na chodnik pod nogami. „Betonoza. Jak się niszczy polskie miasta” Jana Mencwela, wydana w 2020 roku przez Krytykę Polityczną, należy do tej drugiej grupy. Po lekturze trudno przejść obojętnie obok skweru, na którym jeszcze niedawno rosły drzewa, a teraz jest gładka płyta, kilka donic i ławka bez cienia. Autor nazwał to zjawisko po imieniu i pokazał, że nie jest wypadkiem przy pracy, tylko skutkiem decyzji, które da się prześledzić, a często także zmienić.
Słowo, które wszystko porządkuje
Sam termin „betonoza” ma w polskiej debacie swoją historię. Według National Geographic jego autorem jest Jakub Madrjas, a książka Mencwela uchodzi za manifest ruchu sprzeciwiającego się niszczeniu miejskiej zieleni. Pod tym słowem kryje się nadmierne i źle zaplanowane pokrywanie miejskich powierzchni betonem, asfaltem czy kostką, kosztem parków, skwerów, trawników i drzew. Najczęściej dzieje się to pod szyldem „rewitalizacji”, co samo w sobie jest ironiczne, bo słowo to oznacza przywracanie życia. Mencwel zwraca uwagę, że wiele miejsc najpierw doprowadza się do zaniedbania, a potem przedstawia remont jako ratunek.
Reporter z sercem aktywisty
To, co od razu odróżnia książkę od suchego raportu, to głos autora. Wydawca i opisy książki podkreślają, że Mencwel pisze jak reporter z zaangażowaniem aktywisty, i widać to na każdym kroku. Zjeździł Polskę, spotykał ludzi protestujących przeciw betonowaniu placów i wycince, i to z ich historii składa się opowieść. Do tego dochodzą zdjęcia Jakuba Szafrańskiego, które zamiast ilustrować, dokumentują: widać na nich miejsca, które możemy rozpoznać bez trudu, bo w każdym mieście jest jakiś swój.
To nie jest książka bezstronna i nie udaje, że jest. Autor związany jest ze stowarzyszeniem Miasto Jest Nasze, a o betonowaniu mówi też własnymi czynami: opowiadał, że razem z sąsiadami zdjął kilka metrów chodnika w Warszawie, żeby posadzić zieleń, i że może mu za to grozić postępowanie. Taka szczerość buduje zaufanie, bo czytelnik wie, skąd patrzy narrator.
Dlaczego burmistrz kocha granit
Najciekawsza część argumentacji dotyczy nie betonu, tylko ludzi, którzy go zamawiają. Mencwel pokazuje, że wybetonowanie skweru bywa dla wielu włodarzy dowodem, że są dobrymi gospodarzami. Zielony skwer wymaga pielęgnacji, cierpliwości i lat, żeby wyglądał dobrze, a nowy plac z płyty widać natychmiast, można go otworzyć wstęgą i opisać w komunikacie. Dochodzi do tego logika dotacji: unijne pieniądze na rewitalizację chętniej przeznacza się na to, co widać w sprawozdaniu, niż na to, co rośnie wolno.
Autor opisuje także mechanizm milczenia. Wielu mieszkańców jest przeciw, ale boi się odezwać, bo w małej miejscowości urząd gminy bywa największym pracodawcą, a krytyczny komentarz w internecie potrafi być aktem odwagi. W jednym z opisanych miast, gdzie wycięto drzewa, nikt formalnie nie zaprotestował, bo na urzędzie opierała się egzystencja wielu rodzin. Te fragmenty czyta się z niepokojem, bo dotyczą nie ekologii, tylko władzy i zależności.
Jedno stare drzewo i tysiąc sadzonek
W książce przewija się argument, który szczególnie do mnie przemawia: stare drzewo nie jest tym samym co młode. Mencwel mówi w wywiadzie, że jedno dojrzałe drzewo jest warte setki, a czasem tysiące sadzonek. Tłumaczy to prosto: korona, która daje cień i chłodzi powietrze, rośnie dziesięciolecia. Gdy miasto wycina aleję i sadzi w jej miejsce patyki w donicach, jak na warszawskiej ulicy Świętokrzyskiej, gdzie sadzonki zaczęły usychać, zyskuje na zdjęciu, a traci na klimacie.
Skala tego efektu jest znana. Według National Geographic różnica temperatur między zabetonowanym centrum miasta a terenami zielonymi bywa w nocy rzędu 10 do 15 stopni. Do tego dochodzą ulewy, które na szczelnych nawierzchniach zamieniają się w powodzie błyskawiczne, i susze, bo woda spływa do kanalizacji zamiast wsiąkać w grunt. Mencwel łączy te wątki w spójną całość: betonoza to nie kwestia estetyki, ale bezpieczeństwa, zdrowia i pieniędzy, także tych, które miasto traci na usuwaniu skutków powodzi i upałów.
Nie tylko Warszawa
Mocną stroną książki jest to, że nie zamyka się w stolicy. W rozmowach o niej autor wymienia długą listę miejsc: Włocławek, Bartoszyce, Parczew, Sokółkę, Limanową, Kutno, Myślenice, Nowe Miasto Lubawskie, Swarzędz i Skierniewice, gdzie z rynków usuwano drzewa. Betonoza jest tu pokazana jako zjawisko ogólnopolskie, które dotyka i miast dużych, i małych miasteczek, gdzie rynek jest centrum życia, a decyzje zapadają w kilka osób.
Równie ważne są kontrprzykłady, bo książka nie jest wyłącznie lamentem. Mencwel chwali Jaworzno za wyprowadzenie ruchu z centrum, zwężanie ulic i obniżanie prędkości, wskazuje Szczecin, gdzie plac Orła Białego jest dziś w dużej mierze zielony, i opowiada o Starachowicach, gdzie młody burmistrz Marek Materek miał uznać powódź za sygnał do zmiany kursu. Nadzieję autor pokłada we młodych włodarzach i w zmianie nastawienia mieszkańców: w Warszawie wycinka drzew jeszcze dziesięć lat temu wywoływała niewielki protest, dziś mieszkańcy domagają się wyjaśnień. Z opisów książki wynika, że zamyka ją rozdział z propozycjami dla ustawodawców, czyli autor nie poprzestaje na diagnozie.
Czego ta książka uczy czytelnika, który kupuje ziemię
W tym miejscu pozwolę sobie na osobistą dygresję. Książka jest o miastach, ale uczy też spojrzenia na każdą działkę, którą ktoś chce kupić czy sprzedać. Gdy przeglądamy ogłoszenia na tuziemia.pl, zwykle patrzymy na cenę i metraż, a przecież równie ważne jest to, co jest wokół: czy w pobliżu rosną drzewa, czy działka leży w terenie, który może za kilka lat zostać „zrewitalizowany”, i co na ten temat mówi plan miejscowy. Mencwel przypomina, że przestrzeń nie jest dana raz na zawsze, a decyzje o niej zapadają nie tylko w gabinetach, ale też na zebraniach, które można odwiedzić. Kto kupuje ziemię, kupuje kawałek takiej przestrzeni, więc warto, żeby wiedział, jak wygląda sąsiedztwo i kto o nim decyduje.
Dla kogo i po co
Książkę warto przeczytać nie tylko miłośnikom miast i ekologii. Powinni po nią sięgnąć radni, urzędnicy i architekci, bo pokazuje, jak wyglądają ich decyzje z perspektywy mieszkańców. Przyda się też każdemu, kto kiedykolwiek pomyślał, że „coś jest nie tak” z nowym, lśniącym placem, na którym latem nie da się usiąść. Dla autora tej recenzji największą zaletą jest to, że po przeczytaniu masz język do opisania własnych wrażeń i argumenty do rozmowy z sąsiadami, a w razie potrzeby z urzędem.
Jan Mencwel napisał później „Hydrozagadkę” o wodzie w Polsce, wydaną przez Krytykę Polityczną w 2023 roku, która rozwija wiele wątków z „Betonozy”: bez drzew i gleby woda nie ma gdzie zostać. Jeśli „Betonoza” jest diagnozą, to druga książka pokazuje jej skutki w skali kraju. Obie warto czytać razem.
Ocena
Mocna, potrzebna, zaangażowana książka, napisana żywym językiem i dobrze udokumentowana zdjęciami. Nie jest to podręcznik urbanistyki ani zimna analiza, tylko opowieść z tezą, i właśnie dlatego tak dobrze działa. Po jej przeczytaniu dłużej zatrzymasz się pod każdym starym drzewem, a to w polskich miastach, jak pokazuje autor, bywa pierwszym krokiem do jego ocalenia.
